« Back to Glossary Index

Nomologia to nauka o ogólnych prawach rządzących rzeczywistością, stanowiąca fundament wyjaśniania i predykcji naukowej. W strukturze „Obiectarium” nomologia dostarcza reguł wiążących Obiekty i Konstrukty Osobiste w tzw. sieć nomologiczną, która pozwala na walidację teoretycznych modeli rzeczywistości poprzez ich konfrontację z empirycznie obserwowalnymi prawidłowościami.

(gr. nomos — „prawo”, logos — „nauka/rozum”)

Definicja i zakres metodologiczny

nauka o ogólnych prawach rządzących rzeczywistością, inspirowana wizją uniwersalnej ważności wyrażonej przez prawa naukowe; przeciwstawia się podejściom skupionym na opisie zjawisk jednostkowych (np. fenomenologii), akcentując wyjaśnianie przez odwołanie do praw oraz ich rolę w predykcji i kontroli zjawisk.

Nomologia zakłada, że wyjaśnienie naukowe ma strukturę odnoszącą się do praw (nomos) oraz warunków początkowych, co w klasycznej filozofii nauki ujęto jako model deduktywno‑nomologiczny (DN): wyjaśniany fakt (explanandum) wynika dedukcyjnie z ogólnych praw i okoliczności (explanans).

Ewolucja pojęcia i model dedukcyjno-nomologiczny (DN)

Termin wywodzi się z greckich rdzeni nomos i logos; w ujęciach historycznych bywa łączony z tradycją sięgającą Arystotelesa (różnica między „prawami natury” a zwyczajami/nomos), choć współczesny sens filozoficzny kształtował się w XX‑wiecznej filozofii nauki i metodologii (model DN).

Współczesne użycie pojęcia umocnił artykuł C.G. Hempla i P. Oppenheima (1948), wyznaczając standard dedukcyjnego wyjaśnienia przez prawa oraz odróżniając prawa od przypadkowych uogólnień.

Nomologia a fenomenologia: opozycja metod

  • Nomologia: dąży do uniwersalnych praw i reguł wyjaśniania — zorientowana na prawidłowości i ich siłę wyjaśniającą/predykcyjną.
  • Fenomenologia: akcentuje opis świadomości i doświadczenia „tak jak się przejawiają”, zawiesza teorie naturalistyczne; skupia się na treści przeżycia zamiast na prawach ogólnych.

Prawa nauki: spór o naturę prawidłowości

W nomologii (filozofii praw) zasadnicza dyskusja dotyczy tego, czym są „prawa natury” i dlaczego odróżniają się od zwykłych generalizacji:

Ujęcia regularnościowe (Humeowskie/„regularity theory”)

Prawa to prawdziwe opisy jednorodnych regularności w świecie; nie „rządzą” zjawiskami, lecz je opisują.

Ujęcia koniecznościowe (necessitarian/non‑Humean)

Prawa mają modalną siłę (naturalną konieczność), ograniczają to, co możliwe i uzasadniają związki przyczynowe.

Filozofowie odróżniają prawa od przypadkowych uogólnień m.in. przez ich związek z kondycjonalnymi kontrfaktycznymi, wyjaśnianiem, uniwersalnością i zakresem (prawa nie są lokalne ani czysto historyczne).

Przeglądy współczesne (np. Cambridge Elements; Oxford Bibliographies) porządkują spory między Humeanizmem a Non‑Humeanizmem oraz kryteria teorii praw (wyjaśnianie, predykcja, naturalna konieczność).

Nomologia w praktyce wyjaśniania naukowego

1) Model DN (pokrycia prawem)

Wyjaśnienie DN składa się z praw ogólnych i warunków brzegowych, z których wynika explanandum; Hempel wyróżnia wariant probabilistyczny/statystyczny dla praw nie‑deterministycznych.

2) Krytyki i rozwinięcia

Dyskutowano m.in. niewystarczalność DN jako pełnej charakterystyki wyjaśniania (różne kontrprzykłady; ograniczenia wobec wyjaśnień matematycznych).

Nomologia w naukach empirycznych i społecznych

Nomologia nie ogranicza się do fizyki — pojęcie „praw” i nomologiczności pojawia się również w biologii i naukach społecznych (przykładowo: prawa probabilistyczne, mechanizmy i regularności w socjologii/psychologii), ale ich status filozoficzny bywa kontrowersyjny i zależny od metod danych dziedzin.

„Nomologiczna sieć” (Cronbach–Meehl) — pomost teoria–obserwacja

W metodologii nauk behawioralnych nomologiczna sieć (nomological network) to system praw/relacji wiążący konstrukty teoretyczne z obserwablami, służący walidacji konstruktu; sieć zawiera relacje między konstruktami, między obserwablami oraz od konstruktu do obserwabli.

Koncepcja ta ugruntowała dziś praktykę „nomologicznej trafności” (czy konstrukt zachowuje się w sieci tak, jak przewiduje teoria) i jest trwale obecna w psychometrii oraz naukach o zarządzaniu/IS.

Podsumowanie operacyjne

  • Nomologia: program wyjaśniania przez prawa — identyfikacja, klasyfikacja i użycie praw ogólnych do wyjaśniania/predykcji.
  • Filozoficznie: spór regularność vs konieczność i rozróżnienie prawa vs uogólnienie; relacja prawa do kontrfaktów, przyczynowości, zakresu możliwości.
  • Metodologicznie: model DN + nomologiczne sieci (walidacja konstruktu) jako narzędzia łączące teorie z danymi.

Bibliografia (wybór, z dostępem do tekstów)

Klasyka filozofii wyjaśniania i praw

  • Hempel, C.G.; Oppenheim, P. (1948), Studies in the Logic of Explanation. (Źródło „modelu DN”, dostępne omówienia i reprinty) [PDF/omówienia] → fitelson.org/woodward/hempel_tm.pdf
  • Armstrong, D.M. (1983), What is a Law of Nature? — klasyczne ujęcie non‑Humean. (Przegląd współczesny w serii Cambridge Elements) → Cambridge Elements: Laws of Nature (2023).
  • Internet Encyclopedia of Philosophy: Laws of Nature — przegląd sporów „regularity vs necessitarian”. → iep.utm.edu/lawofnat.
  • Britannica: Law of Nature — odróżnienie praw od uogólnień, związek z kontrfaktami. → britannica.com/topic/law-of-nature.
  • Oxford Bibliographies (M. Lange): Laws of Nature — wprowadzenie do współczesnej debaty. → Oxford Bibliographies entry.

Krytyki i uzupełnienia modelu DN

  • Molinini, D. (2012), What’s the Matter with the Deductive Nomological Model — ograniczenia DN (zwłaszcza wobec wyjaśnień matematycznych). → rehseis.cnrs.fr/…/Waterloo.pdf.
  • Hempel, C.G. (omówienie dwóch modeli wyjaśniania: DN i probabilistycznego). → Academia: Two Models of Scientific Explanation.

Nomologia w naukach behawioralnych (nomologiczna sieć)

« Back to Glossary Index